Αυτό το δοκίμιο γράφτηκε όταν ήμουν δεκαέξι ή δεκαεπτά ετών (στην τελευταία ή προτελευταία χρονιά του σχολείου). Μια δασκάλα μου είπε ότι θα μπορούσα να κάνω μια ομιλία σε όλο το σχολείο στην πρωινή μας συγκέντρωση (μία φορά την εβδομάδα μια δασκάλα έκανε μια σύντομη ομιλία κατά τη διάρκεια της συγκέντρωσης και μου ανέθεσε την συνεδρία της). Αυτή ήταν η ομιλία που έκανα. Αντικατοπτρίζει με ακρίβεια τον καταθλιπτικό υπαρξιακό μηδενισμό στον οποίο ένιωθα παγιδευμένος εκείνη την εποχή.
Εκ των υστέρων και με μεγαλύτερη γνώση, μπορώ να δω ότι είναι ενδεικτικό μιας μεγαλύτερης «τρύπας» στην οποία έχει κολλήσει η νεωτερικότητα και με την οποία εξακολουθεί να παλεύει ο πολιτισμός μας. Είναι επίσης σαφές ότι υπάρχουν δρόμοι εξόδου – δρόμοι που ο νεότερος εαυτός μου δεν μπορούσε τότε να δει.
Πολλοί άνθρωποι, σήμερα, νιώθουν ότι εμείς και η κοινωνία μας έχουμε χρεοκοπήσει πνευματικά. Ότι ψυχολογικά βρισκόμαστε στο τέλος της ζωής μας – ή σύντομα θα είμαστε. Ο Ian MacDonald γράφει:
“Στην καρδιά της, η αντικουλτουριστική εξέγερση [της δεκαετίας του ’60] ενάντια στον κτητικό εγωισμό μοιάζει εκ των υστέρων με την τελευταία ανάσα της δυτικής ψυχής. Τώρα, ριζικά διαιρεμένοι, ζούμε κυριαρχούμενοι και εθισμένοι σε συσκευές, με τον λόγο ύπαρξής μας και την αίσθηση της κοινότητας αναπόφευκτα διαλυμένο”.
Αυτό το απόσπασμα μπορεί να φαίνεται ελαφρώς υπερβολικό. Παρ’ όλα αυτά, ο MacDonald θέτει σημαντικά σημεία σχετικά με το γιατί έχουμε φτάσει κοντά στο τέλος του δρόμου.
Πρώτον, οι θρησκευτικές πηγές πνευματικής ικανοποίησης έχουν αντιμετωπίσει ολοένα και μεγαλύτερα προβλήματα. Στον δυτικό κόσμο, η θρησκεία βρίσκεται σε καθοδική τροχιά τα τελευταία 150 χρόνια.
Δεύτερον, οι κοσμικές αντικαταστάσεις των μεταφυσικών θρησκειών έχουν επίσης στη σύγχρονη εποχή απαξιωθεί πλήρως. Δεν είναι πλέον δυνατόν να φανταστεί κανείς, όπως ήταν η κατάσταση μεταξύ των πολέμων, ότι σχεδόν η πλειοψηφία των φοιτητών του Oxbridge (Oxford και Cambridge) θα στήριζε ή θα συμπαθούσε τον κομμουνισμό. Σήμερα, τα οράματα για μελλοντικές ουτοπίες είναι ουσιαστικά ανύπαρκτα. Ταινίες mainstream όπως το Seven απεικονίζουν ένα μέλλον βαρβαρότητας και χάους.
Τρίτον, τα υψηλά πρότυπα που έχει επιτύχει η δυτική κοινωνία έδειξαν μόνο πόσο λίγο ικανοποιούν. Η κοινωνία μας έχει φτάσει σε απίστευτα ύψη από πολλές απόψεις. Δεν απολαμβάνουμε μόνο τεράστια συνταγματική ελευθερία (ελευθερία λόγου, κοινοβουλίου κ.λπ.) αλλά και την ευρύτερη ελευθερία της ευημερίας. Η μέση Αμερικανίδα περνάει σχεδόν τόσο χρόνο βλέποντας τηλεόραση όσο και δουλεύοντας. Υπάρχουν, φυσικά, προβλήματα, αλλά μου φαίνεται δύσκολο να φανταστώ πώς θα μπορούσαν τα πράγματα να είναι καλύτερα, ειδικά αν σκεφτεί κανείς τα προβλήματα που θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε στο μέλλον. Το δυσάρεστο γεγονός είναι ότι η πλούσια κοινωνία μας δεν ικανοποιείται. Η ικανοποίηση δεν μπορεί ποτέ να επιτευχθεί με έναν ατελείωτο γύρο αυτοϊκανοποίησης. Δεν είναι τυχαίο ότι η κοινωνία μας έχει τόσο υψηλή χρήση ψυχοδραστικών ουσιών για ψυχαγωγικούς σκοπούς. Τελικά, η αυξανόμενη υλική ευημερία μάς έχει φέρει μόνο αντιμέτωπους με τις δικές μας πνευματικές δυσκολίες.
Η κύρια επίδραση αυτών των τριών παραγόντων ήταν η αφαίρεση της ελπίδας, της αισιοδοξίας και του νοήματος. Μόνο ειρωνικά θα μπορούσε κανείς να πει σήμερα ότι «Το μόνο που χρειάζεσαι είναι αγάπη». Ωστόσο, ακόμη και πριν από μια γενιά, αυτό ήταν ένα σύνθημα συσπείρωσης. Η προσέλευση στην εκκλησία στο Quebec έχει μειωθεί απότομα τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια από 85% σε 15%. Η χριστιανική εκκλησία είτε οδεύει προς μια ολοκληρωτική απόρριψη της νεωτερικότητας, υποχωρώντας στον φονταμενταλισμό, είτε έχει αποδυναμώσει τη θέση της σε σημείο που είτε ο Χριστιανισμός γίνεται μια όμορφη αλληγορία είτε μια «χαρούμενη» ψυχοφθόρα φλυαρία.
Ήδη από το τέλος του περασμένου αιώνα, οι διανοούμενοι αντιμετώπιζαν αυξανόμενο πρόβλημα στη διατήρηση οποιασδήποτε αισιοδοξίας. Η θρησκεία δεν μπορούσε να ικανοποιήσει τα πνευματικά τους κριτήρια και ένα οξύ μάτι που συνοδευόταν από ρεαλισμό σήμαινε ότι ήταν όλο και πιο δύσκολο να διατηρηθεί η «πίστη στον άνθρωπο» που ο Proudhon ήλπιζε ότι θα αντικαθιστούσε τη θρησκευτική πίστη. Ο Henry Sidgwick, ένας βικτωριανός ηθικός φιλόσοφος, στο τέλος της ζωής του, δήλωσε ότι:
“[αν και] εγώ ο ίδιος δεν είμαι αισιόδοξος,… σέβομαι πολύ την πεποίθηση ότι, παρά τα φαινόμενα που δείχνουν το αντίθετο, ο κόσμος που βρίσκεται τώρα σε διαδικασία εξέλιξης είναι τελικά προορισμένος να αποκαλυφθεί ως απόλυτα απαλλαγμένος από το κακό και ο καλύτερος δυνατός κόσμος”.
Σε έναν αιώνα που έχει δει το Ολοκαύτωμα και τη μπολσεβίκικη δικτατορία ανάμεσα σε πολλές φρικαλεότητες, είναι δύσκολο να διατηρήσει κανείς οτιδήποτε από την άποψη του Sidgwick. Ο υπαρξισμός, η τελευταία μεγάλη προσπάθεια να βρεθεί νόημα χωρίς θρησκεία, όχι μόνο είχε μικρό αντίκτυπο στην ανθρώπινη συμπεριφορά (όπως τα περισσότερα φιλοσοφικά δόγματα), αλλά ήταν αξιοσημείωτα απαισιόδοξος στην εμμονή του με την ανθρώπινη απομόνωση και ασημαντότητα μπροστά στην ολότητα της ύπαρξης.
Η επιστήμη συνέχισε την πορεία της προς τα εμπρός, αλλά ποτέ δεν μπόρεσε και ποτέ δεν θα προσφέρει πνευματική ικανοποίηση. Αυτό καταδεικνύει το πρόβλημα. Η αλήθεια, αντί να μας απελευθερώσει (αν και το έχει κάνει αυτό σε κάποιο βαθμό), μας έχει δείξει τα όρια της ύπαρξής μας. Οι αξιομνημόνευτοι Primal Scream διακήρυξαν στο τραγούδι Loaded: «Θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι», αλλά όταν ρωτήθηκαν για ποιο λόγο, μπορούσαν μόνο να απαντήσουν αδύναμα «ελεύθεροι να κάνουμε ό,τι θέλουμε, να περνάμε καλά, να φορτωνόμαστε (με αλκοόλ και ουσίες)». Η ελευθερία για τους περισσότερους σήμαινε να ενδίδουν σε ατελείωτες και πνευματικά άδειες υλικές ικανοποιήσεις. Η χυδαία έλλειψη καλλιέργειας και η βλακεία της μάζας του πληθυσμού δείχνει απλώς πόσο λάθος έκαναν οι προηγούμενες εποχές σκεπτόμενες ότι ήταν οι εξωτερικές συνθήκες που κρατούσαν την ανθρωπότητα πίσω. Είναι οι άνθρωποι που κρατούν την ανθρωπότητα πίσω.
Αυτό με φέρνει στο συμπέρασμά μου. Θα έλεγα ότι σε μεγάλο βαθμό έχουμε φτάσει πνευματικά στο τέλος του δρόμου. Φυσικά, αν κάποιος μπορεί να πιστέψει σε μια αξιοπρεπή θρησκεία, μπορεί να επιστρέψει το τζίνι στο μπουκάλι. Αλλά για μένα, η ιδέα ενός Θεού, ή σίγουρα ενός καλού Θεού, είναι μια κούφια κοροϊδία. Με τον ίδιο τρόπο που ο ισχυρισμός των Εβραίων ότι είναι ο εκλεκτός λαός του Θεού έχει γίνει ένα άρρωστο αστείο μετά από γεγονότα όπως το Ολοκαύτωμα. Κατά ειρωνικό τρόπο, το γεγονός ότι ζούμε σε τόσο καλές εποχές μας φέρνει αντιμέτωπους με την πνευματική μας χρεοκοπία. Δεν μπορούν να δοθούν άλλες δικαιολογίες για τη συμπεριφορά της ανθρωπότητας, η οποία στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανήθικη.
Διανοητικά δεν υπάρχει πλέον η πεποίθηση ότι υπάρχει απάντηση. Στο τελευταίο άρθρο που γράφτηκε λίγο πριν από τον θάνατό του, ο Isaiah Berlin εξέφρασε την άποψη ότι η κύρια διανοητική του ανακάλυψη ήταν ότι δεν υπήρχε, ούτε καν θεωρητική, πιθανότητα τελειότητας για την ανθρώπινη κοινωνία. Πολλοί θεμελιώδεις στόχοι, όπως το έλεος και η δικαιοσύνη, η ελευθερία και η ισότητα, δεν ήταν συμβατοί. Τελικά γεννιόμαστε, ζούμε, πεθαίνουμε και σαπίζουμε στο έδαφος. Δεν υπάρχει νόημα.
Προσωπικά πιστεύω ότι κάποιος πρέπει να προσπαθεί να κάνει ορισμένα πράγματα, να μορφωθεί, να είναι έντιμος, να προσπαθεί να κάνει το καλό παρά το κακό για παράδειγμα, αλλά δεν μπορώ να δώσω κανέναν καλό λόγο για τον οποίο κάποιος άλλος θα έπρεπε να κάνει αυτά τα πράγματα. Τελικά, πνευματικά είμαστε χρεοκοπημένοι, αλλά οι άνθρωποι θα συνεχίσουν να τα καταφέρνουν όπως έκαναν πάντα.
Ανησυχούν τα σκυλιά για το νόημα της ζωής;
Νομίζω πως όχι.
Contact: hello@rufuspollock.com
Μετάφραση από τη Μαρία Σεφέρου
Tags: Ian MacDonald, Rufus Pollock, αγάπη, αποχριστιανισμός, νόημα της ζωής, πνευματική χρεοκοπία, υπαρξιακός μηδενισμός, ψυχή
