Ζήνων ο Κιτιεύς: Η ευτυχία βρίσκεται στην ταύτιση της θέλησης με τον θείο "Λόγο"

Ο Ζήνων ήταν Φοινικικής καταγωγής αλλά γεννήθηκε στο Κίτιο της Κύπρου, το 335 π.Χ., και πέθανε στην Αθήνα το 264 π.Χ. (Κατ’ άλλους πέθανε το 262 π.Χ.). Γοητευμένος από την Απολογία του Πλάτωνος – που του είχε φέρει ο έμπορος πατέρας του, Μνασέας – εξέφρασε την έντονη επιθυμία να επισκεφτεί την Αθήνα, όπου και έφτασε σε ηλικία μόλις 22 ετών.

Εκεί, και για τα επόμενα 20 χρόνια, αφοσιώθηκε με ζήλο και σπάνια ωριμότητα στις φιλοσοφικές σπουδές, παρ’ όλη την αντίδραση και τον εμπαιγμό του περιβάλλοντός του.

Ο Ζήνων διέκρινε στους Κυνικούςτους γνήσιους Σωκρατικούς φιλοσόφους κι έτσι εισήλθε στη σχολή του Κράτη απ’ όπου πήρε τις ισχυρότερες φιλοσοφικές αρχές. Από τον Κράτη, ο Ζήνων έμαθε την ηθική αξία της αυτοκυριαρχίας και την αδιαφορία προς τις αισθησιακές απολαύσεις. Στη συνέχεια παρακολούθησε τη διδασκαλία του Στίλπωνος, του Ξενοκράτους και του Πολέμωνος.

Μετά τις επί εικοσαετία σπουδές του, ο Ζήνων ίδρυσε τη δική του σχολή, αναπτύσσοντας το δικό του φιλοσοφικό σύστημα. Αρχικά οι μαθητές του ονομάζονταν Ζηνώβιοι και αργότερα Στωικοί, από τον τόπο συγκέντρωσής τους, τη Στοά.

Στον Στωικισμό ο Ζήνων ενσωμάτωσε πολλά από τα ηθικά ιδεώδη των Κυνικώνσ’ ένα πιο συστηματικό κι εξευγενισμένο πλαίσιο, το οποίο κατέβαζε τους τόνους του Κυνικού αντικομφορμισμού. (Πολλοί πιστεύουν ότι μέσω των Στωικών ο Κυνισμόςείχε τη μεγαλύτερή του επιρροή στην ιστορία της φιλοσοφίας.)

Ο Ζήνων είχε επηρεαστεί και συμμεριζόταν το ανικανοποίητο που εξέφραζαν οι Κυνικοί. Όμως, αντί ν’ αποζητά την απόσυρση από την κοινωνία ονειρεύτηκε την αλλαγή. Στη θέση των χωριστών, ανεξάρτητων κοινωνιών, ονειρευόταν ένα μεγάλο έθνος κάτω από το ίδιο σύστημα θείων νόμων με το οποίο όλοι συμμορφώνονταν, ένα έθνος στο οποίο ήταν όλοι συνδεδεμένοι με αγάπη.

Θεμελιώδης αρχή της φιλοσοφίας του Ζήνωνος είναι ότι η ευτυχία του ανθρώπου βρίσκεται στην ταύτιση της θέλησής του με τον θείο “Λόγο” – κυρίαρχο νόμο – που διαποτίζει τον κόσμο. Θεός και κόσμος είναι ένα. Ο Θεός είναι η ενέργεια που μορφοποιεί την ύλη. Η ύλη είναι “άποιος ουσία” (χωρίς ποιότητα ή ιδιότητα) που κατοικεί ο “λόγος”, δηλαδή το Πνεύμα.

Ο κόσμος είναι το σώμα του Θεού και ο Θεός είναι η ψυχή του κόσμου. Ο κόσμος είναι ένα τεράστιο “ζώο” η ψυχή του οποίου είναι έλλογη και αποτελεί τη θεότητα. Ο Θεός είναι η αιώνια Μοίρα, έλλογη πρόνοια, ολοκληρωμένη σοφία που διατηρεί την τάξη και το ρυθμό του κόσμου. Θεμελιώδης αρχή του ανθρώπου είναι να ζει σύμφωνα με αυτό το πνεύμα του κόσμου, δηλαδή σύμφωνα με τον κυρίαρχο νόμο του κόσμου.

Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Ζήνωνος, η μοναδική ευτυχία είναι η αρετή. Και το ζην εν αρετή σημαίνει τη φύσει ζην. Η αρετή, λοιπόν, πρέπει να είναι ο μοναδικός σκοπός του ανθρώπου, διότι μόνη η αρετή φέρνει την ευτυχία. Ο πλούτος, η φήμη, η δόξα, η δημοτικότητα, ακόμη κι εκείνο που πιστεύεται πως είναι το ύψιστο αγαθό, δηλαδή η υγεία, παραμένουν αδιάφορα.

Για να πραγματώσει όμως κανείς την αρετή, πρέπει ν’ αποκτήσει σοφία, δηλαδή γνώση των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων. Ο Ζήνων θεωρούσε ότι η φιλοσοφία είναι η τέχνη του βίου. Πίστευε ότι η ηθική σχετίζεται βαθύτατα με την καθημερινή πράξη και τη ζωή.

Το φιλοσοφικό σύστημα του Ζήνωνος περιλάμβανε:

1. Τη λογική και γνωσιολογία (πώς φτάνει κανείς στην αληθινή γνώση)

2.Τη φυσική(θεωρία για τη φύση και την τάξη του σύμπαντος)

3.Την ηθική (κανόνες που διέπουν την καθημερινή ζωή και οι συνέπειες των πράξεων του ανθρώπου)

Ο Ζήνων εφάρμοσε αυστηρά στη ζωή του εκείνα που δίδασκε και είναι παροιμιώδης η αυτοπειθαρχία του, η εγκράτεια και το ήθος του.

Με το παράδειγμά του επηρέασε φρονηματικά, όσο λίγοι στοχαστές, τους συγχρόνους του και ιδιαίτερα τους νέους. Επιθυμία του ήταν η ανάπλαση του τρόπου σκέψης και ζωής της κοινωνίας και της κοινότητας.

Ενστερνίστηκε την ιδέα των Κυνικών περί “Κοσμοπολιτισμού”. Είναι από τους λίγους διανοητές που πίστευαν ότι ολόκληρο το ανθρώπινο γένος οφείλει να σχηματίσει μια μεγάλη κοινότητα με τα ίδια ήθη και τους ίδιους νόμους.

Γι’ αυτό αγκάλιασε την ιδέα της αδελφότητας των ανθρώπων που ήλθε με την προσπάθεια του Μεγάλου Αλεξάνδρου να ενώσει μεγάλη ποικιλία εθνών σε μια αυτοκρατορία. Ο Ζήνων πίστευε ότι ο Θεός ήταν ο πατέρας όλων και γι’ αυτό όλοι οι άνθρωποι ήταν αδέλφια.

Ο Ζήνων και οι οπαδοί του θεωρούσαν τις περιστάσεις της ζωής σχεδιασμένες από το Θεό, και γι’ αυτό τις αντιμετώπιζαν με καρτερία. Πίστευαν ότι ο άνθρωπος πρέπει να δέχεται με αυτοσυγκράτηση οτιδήποτε έρχεται στο δρόμο του. Θεωρούσαν την αυτοπειθαρχία σαν σημείο εκκίνησης για την αρετή, και απαραίτητη στο διαλογισμό του Θεού.

Η ελευθερίαήταν μια κατάσταση του νου. Το άτομο μπορούσε να είναι ελεύθερο κάτω από όλες τις περιστάσεις, συμπεριλαμβανομένης της φυλάκισης, αρκεί να διαλογιζόταν το Θεό.

Η φτώχεια και η δουλεία ήταν θέματα μικρότερης σημασίας από την ψυχική κατάσταση του ατόμου. Ακόμη κι ο πιο φτωχός σκλάβος μπορούσε να είναι βασιλιάς στην ψυχή του.

Δυστυχώς το γραπτό έργο του Ζήνωνα δεν έχει διασωθεί. Όμως, μέσα από αποσπάσματα που διασώθηκαν, διακρίνεται η δύναμη και η αυστηρότητα της γλώσσας που χρησιμοποιούσε για να ντύσει τους στοχασμούς του.

Οι Αθηναίοι αναγνώρισαν την αξία και την προσφορά του Ζήνωνος μετά το θάνατό του και ψήφισαν να στεφανωθεί με χρυσό στεφάνι και να θαφτεί στον Κεραμεικό.

Πηγή: Αρχές της Κυνικής Φιλοσοφίας