Προβληματισμοί σχετικά με την υποχρεωτική χρήση μάσκας σε παιδιά
Της Κωνσταντίνας Γιαννιώτη, Φαρμακοποιού, Διεθνώς Πιστοποιημένης Συμβούλου Γαλουχίας IBCLC.
Σε λίγες μέρες ανοίγουν τα σχολεία. Ως εργαζόμενη, φορώντας μάσκα εδώ και αρκετούς μήνες, γνωρίζω ήδη εκ πείρας ότι η χρήση μάσκας, παρότι μας προστατεύει, δυσκολεύει αρκετά τη δουλειά και την καθημερινότητά μας.
Ως μητέρα και επαγγελματίας υγείας, έκανα μια βιβλιογραφική έρευνα, γιατί δεν ήταν απόλυτα ξεκάθαρο για μένα κατά πόσον η υποχρεωτική χρήση μάσκας στο σχολείο έχει περισσότερα οφέλη για τα παιδιά, παρά κινδύνους.Βρήκα, λοιπόν, τα εξής στοιχεία:
1. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (World Health Organization, W.H.O.), προκειμένου η μάσκα να προστατεύει από την μετάδοση ενός ιού, όπως ο SARS-CoV-2, τα παιδιά θα πρέπει να ακολουθούν τους ίδιους κανόνες με τους ενήλικες.
Μεταξύ αυτών των κανόνων περιλαμβάνεται ο καθαρισμός των χεριών με τη χρήση αλκοολούχου αντισηπτικού διαλύματος για τουλάχιστον 20 δευτερόλεπτα ή με νερό και σαπούνι για 40 δευτερόλεπτα, προτού φορεθεί η μάσκα.
Εκτός από το να διαθέτουν το κατάλληλο μέγεθος μάσκας και το να γνωρίζουν πώς να την εφαρμόσουν σωστά, τα παιδιά δεν θα πρέπει να ακουμπούν το μπροστινό μέρος της μάσκας.
Θα πρέπει επίσης να μην τραβούν τη μάσκα κάτω από το πηγούνι και να μην την βάζουν μέσα στο στόμα.
Τέλος θα πρέπει να φυλάσσουν τη μάσκα σε ειδικό περιέκτη, ενώ ταυτόχρονα δεν επιτρέπεται να τη μοιράζονται με άλλα παιδιά. (W.H.O. 2020).
Βλέποντας τι συμβαίνει από τον Μάρτιο στην Ελλάδα με τους ενήλικες, δεν πιστεύω ότι υπάρχουν πολλά παιδιά, τα οποία θα είναι σε θέση να ακολουθούν τους προαναφερθέντες κανόνες πολλές φορές την ημέρα, πέντε ημέρες την εβδομάδα για τους προσεχείς μήνες. Όσο και αν προσπαθήσουμε γονείς και εκπαιδευτικοί, τα παιδιά θα χρησιμοποιούν μεν τη μάσκα, αλλά πιθανότατα όχι με απολύτως ασφαλή τρόπο.
2. Τα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν ότι η κάλυψη του κάτω μισού τμήματος του προσώπου ελαττώνει την ικανότητα επικοινωνίας, ερμηνείας και μίμησης των εκφράσεων των ατόμων, τα οποία αλληλεπιδρούν.
Τα θετικά συναισθήματα είναι πιο δύσκολο να αναγνωριστούν, ενώ τα αρνητικά ενισχύονται (βλ. παρακάτω αναλυτικά).
Η συναισθηματική μίμηση, η μεταδοτικότητα και η συναισθηματικότητα γενικά μειώνεται, οδηγώντας σε
α) αποδυνάμωση του δεσμού μεταξύ διδασκόντων και μαθητευομένων,
β) ελάττωση της συνοχής της ομάδας και γ) μειωμένη μάθηση, για την οποία τα συναισθήματα παίζουν πρωταρχικό ρόλο. (Spitzer M. 2020)
3. Σε μελέτη, που έγινε σε 158 ενήλικες επαγγελματίες υγείας κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, η συχνότερη ανεπιθύμητη ενέργεια από την παρατεταμένη χρήση μάσκας, ήταν η αμφίπλευρη κεφαλαλγία (πονοκέφαλος), η οποία αναφέρθηκε από περίπου 80% των συμμετεχόντων.
Οι κεφαλαλγίες εμφανίζονταν από μία έως τέσσερις φορές ημερησίως κατά τη διάρκεια ενός μήνα. Ο πόνος υποχωρούσε αυθόρμητα εντός 30 λεπτών από τη στιγμή που οι συμμετέχοντες αφαιρούσαν τη μάσκα. Σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν απαραίτητη η χρήση αναλγητικών φαρμάκων. (Ong J. 2020)
4. Η χρήση μάσκας προσώπου μπορεί να προκαλέσει περιστοματική δερματίτιδα με εξανθήματα, εκζέματα, ερυθρότητα και φλεγμονή του δέρματος γύρω από το στόμα, λόγω της παρουσίας σιέλου, ιδρώτα και υδρατμών μεταξύ μάσκας και δέρματος.
Οι συνθήκες αυτές μπορούν να ευνοήσουν την ανάπτυξη μικροοργανισμών, όπως τα βακτήρια και οι μύκητες.
Εξανθήματα με έντονη φαγούρα λόγω ερεθιστικής δερματίτιδας, μπορούν να εμφανιστούν από την επαφή του δέρματος με τη μάσκα ή/και από την τριβή του δέρματος της μύτης και των αυτιών με τα ελάσματα και τα λάστιχα, που συγκρατούν τη μάσκα στο πρόσωπο. (Spitzer M. 2020)
5. Σε πολλούς ανθρώπους η εφαρμογή της μάσκας στο πρόσωπο ενδέχεται να δώσει ένα ψευδές αίσθημα ασφάλειας και να οδηγήσει σε ελαττωμένη συμμόρφωση στα υπόλοιπα μέτρα πρόληψης της μετάδοσης ασθενειών, όπως για παράδειγμα το σωστό πλύσιμο των χεριών και η τήρηση αποστάσεων. (Spitzer M. 2020)
6. Λόγω της δυσκολίας στην λεκτική επικοινωνία και κατανόηση (βλέπε αναλυτικά παρακάτω), οι άνθρωποι ενδέχεται ασυναίσθητα να πλησιάσουν περισσότερο ο ένας τον άλλο, αυξάνοντας τον κίνδυνο μετάδοσης της νόσου. (Spitzer M. 2020)
7. Η χρήση μάσκας μπορεί να κάνει τους φακούς των γυαλιών να θολώσουν, προκαλώντας από απλή δυσφορία ή δυσκολία στην όραση όσων φορούν γυαλιά, μέχρι ατυχήματα. (Spitzer M. 2020)
8. Λόγω της μάσκας, ο εκπνεόμενος αέρας από το στόμα οδηγείται στους οφθαλμούς. Αυτό δημιουργεί ένα δυσάρεστο συναίσθημα και μια τάση στο άτομο να αγγίζει συχνά τα μάτια του. Αν τα χέρια είναι μολυσμένα, τότε το άτομο αυτό μολύνει τον εαυτό του. (Lazzarino A.I. 2020)
9. Ένα μέρος του διοξειδίου του άνθρακα, που έχει αποβληθεί με την εκπνοή, φορώντας μάσκα επαναπροσλαμβάνεται με την εισπνοή σε κάθε κύκλο αναπνοής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνεται ο ρυθμός και το βάθος αναπνοής, επιβαρύνοντας το φορτίο των πνευμόνων όσων έχουν μολυνθεί από SARS-CoV-2 και φορούν μάσκα.
Επίσης, ενδέχεται να επιδεινωθεί η κλινική κατάσταση των ασθενών με Covid-19, αφού με την προαναφερθείσα αλλαγή στην αναπνοή, αυξάνεται το ιικό φορτίο, το οποίο εισέρχεται στους πνεύμονες. (Lazzarino A.I. 2020)
Σε μια κλινική μελέτη που έγινε σε παιδιά ηλικίας 7-14 ετών και δημοσιεύθηκε το 2019, αναφέρονται τα εξής:
“Γενικά, όταν φοριούνται μάσκες, η αντίσταση της αναπνοής οδηγεί σε αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα (CO2) στον νεκρό χώρο της μάσκας.
Ως αποτέλεσμα, αυτός που φοράει τη μάσκα χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια και αυξημένο κόπο για να αναπνεύσει, γεγονός που προκαλεί δυσφορία και κόπωση.” […]
“Στη μελέτη μας τα παιδιά φόρεσαν τη μάσκα για μικρό χρονικό διάστημα, μόλις 5 λεπτών”. […]
“Είτε σε κατάσταση ηρεμίας, είτε σε ήπια κίνηση οι τιμές τελοεκπνευστικού διοξειδίου του άνθρακα (ETCO2) ήταν υψηλότερες, όταν κάποιος φορούσε μάσκα”.
Παρότι τα παιδιά της προαναφερθείσας μελέτης φορούσαν τη μάσκα για 5 λεπτά μόνο, αυξήθηκαν τα επίπεδα του CO2 που εξέπνεαν.
Επίσης αξίζει να σημειωθεί ότι η μελέτη χρηματοδοτήθηκε από εταιρεία παραγωγής μασκών και δύο από τους συγγραφείς της είναι εργαζόμενοι της εταιρείας αυτής. (Goh DYT. 2019)
10. Εκτός από τα παραπάνω θέματα, η χρήση μάσκας μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην αναγνώριση και ταυτοποίηση προσώπων. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο κακοποιοί και κλέφτες χρησιμοποιούν τη μέθοδο απόκρυψης του χαμηλότερου τμήματος του προσώπου τους. (Spitzer M. 2020)
11. Με τη χρήση μάσκας επικοινωνούμε λαμβάνοντας μόνο λεκτικά (ηχητικά) σήματα και χειρονομίες, χάνοντας σημαντικές λεπτομέρειες των εκφράσεων του προσώπου.
Στον τομέα της λεκτικής επικοινωνίας, η κάλυψη του στόματος με κάποιο υλικό έχει δύο αρνητικές συνέπειες:
α) Διαταράσσεται το ηχητικό σήμα, λόγω του ότι οι μάσκες μειώνουν την ένταση του ήχου και απορροφούν εύρος συχνοτήτων, οι οποίες χρησιμοποιούνται στον προφορικό λόγο.
β) Το οπτικό σήμα των χειλιών παρεμποδίζεται πλήρως.
Παρότι η πλειοψηφία των ανθρώπων μπορεί να μην το συνειδητοποιεί, εντούτοις το σήμα των χειλιών χρησιμοποιείται από το ανθρώπινο είδος για την ενίσχυση της κατανόησης του προφορικού λόγου.
Καθώς η μετάδοση του προφορικού λόγου παρεμποδίζεται από τη μάσκα, υπάρχει σημαντικός κίνδυνος παρερμηνείας της λεκτικής επικοινωνίας.
Ο κίνδυνος αυτός ποικίλλει ανάλογα με τον ομιλητή, το είδος της μάσκας, την ακοή του ακροατή και το υπόβαθρο θορύβου. (Atcherson S.R. 2017)
12. Η μάσκα παρεμποδίζει τη συναισθηματική έκφραση μεταξύ εκπαιδευτικών και μαθητών.
Το πρόσωπο παρέχει μια καθολική, παγκόσμια γλώσσα επικοινωνίας, αυτή της έκφρασης των συναισθημάτων. Ειδικά η περιοχή του στόματος μεταφέρει τις καίριας σημασίας πληροφορίες του χαμόγελου, που αυξάνει την κοινωνική συνοχή και διευκολύνει την θετική κοινωνική γνωστική λειτουργία (social cognition) και την θετική δράση. (Scheller E. 2012)
Το να μην βλέπει κανείς το κάτω μισό του προσώπου κάνει ιδιαίτερα δύσκολη την αναγνώριση των θετικών συναισθημάτων του ατόμου που φοράει τη μάσκα.
Με άλλα λόγια, δύσκολα διακρίνει κανείς χαρά, ευχαρίστηση, ικανοποίηση, διασκέδαση, φιλία, κοινωνικότητα πίσω από μια μάσκα.
Έτσι δυσχεραίνεται η θετική κοινωνική αλληλεπίδραση, καθώς και η ικανότητα να κατανοήσουμε και να συναισθανθούμε ο ένας τον άλλο.
Επιπρόσθετα, είναι πιθανό να ερμηνευθούν με λανθασμένο τρόπο οι μερικώς εμφανείς εκφράσεις του προσώπου. (Atcherson S.R. 2017)
Εκφράσεις όπως αυτή της έκπληξης ή της αηδίας, επειδή για να εκφραστούν χρησιμοποιείται το στόμα, ενδέχεται να παρερμηνευθούν ως έντονα αρνητικά συναισθήματα, όπως θυμός ή λύπη.
Με τη χρήση της μάσκας, η αντίληψη των αρνητικών συναισθημάτων είναι πιθανό να αυξηθεί, ενώ ταυτόχρονα κινδυνεύει να μειωθεί σημαντικά η αντίληψη θετικών συναισθημάτων.
Με απλά λόγια, στους χώρους των σχολείων, χρησιμοποιώντας μάσκα, δεν θα είναι εύκολα αναγνωρίσιμη η χαρά και η αηδία, ενώ θα αναγνωρίζονται περισσότερο ο φόβος και η θλίψη, είτε υπάρχουν στην πραγματικότητα, είτε όχι.
Οι άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται ότι κάποιος είναι επιθετικός απέναντί τους, ακόμα και όταν από πλευράς του άλλου δεν υπάρχει πραγματική πρόθεση επίθεσης, αλλά ένα ειλικρινές χαμόγελο.
Το αίσθημα απειλής μπορεί να οδηγήσει σε ανάλογες πράξεις, οι οποίες με τη σειρά τους μπορεί να φτάσουν σε διάφορες δύσκολες ή ακόμη κι επικίνδυνες καταστάσεις.
Καλύπτοντας το “όργανο του χαμόγελου”, το στόμα, θα εκμηδενιστεί η αντίληψη της χαράς.
Παράλληλα, η ύπαρξη μάσκας ενδέχεται να ελαττώσει το κίνητρο δημιουργίας εκφράσεων στο πρόσωπο όποιου τη φοράει (“αφού δεν φαίνεται το χαμόγελό μου, τι νόημα έχει να χαμογελάσω;”).
Μόλις το άτομο συνειδητοποιήσει ότι χρησιμοποιεί μια “συσκευή παρεμπόδισης επικοινωνίας”, είναι πιθανό να ελαττώσει τις προσπάθειες έκφρασης των συναισθημάτων του με το πρόσωπο. (Spitzer M. 2020)
Επιπρόσθετα, σύμφωνα με την “υπόθεση αντιπροσώπευσης συναισθημάτων” (“embodied emotions hypothesis”) του William James, η μη έκφραση των συναισθημάτων μειώνει την ένταση της εμπειρίας τους. Αν δεν χαμογελάς, νιώθεις λιγότερο ευτυχισμένος.
Και επειδή αυτός που αντικρίζει το πρόσωπό σου δεν αντιλαμβάνεται το συναίσθημά σου λόγω της μάσκας, τότε και εσύ (αυτός που εκπέμπει), αλλά και ο άλλος (ο αποδέκτης του συναισθηματικού σήματος επικοινωνίας) θα έχετε επηρεαστεί από τη μάσκα.
Όπως προαναφέρθηκε, η συναισθηματική μίμηση και συνεπώς η συναισθηματική μετάδοση (Olszanowski M. 2020) διακόπτονται από τη μάσκα. Σταματά, δηλαδή, το κοινωνικό φαινόμενο της ακούσιας αντιγραφής (γνωστής και ως καθρέφτισμα) της έκφρασης του προσώπου των ανθρώπων, με τους οποίους επικοινωνούμε.
Καθώς τα συναισθήματα του θεατή ακολουθούν τις εκφράσεις που παίρνει το πρόσωπό του, το αποτέλεσμα είναι να παρεμποδιστούν και τα συναισθήματα του θεατή. Οι αντιδράσεις αυτές συνήθως λαμβάνουν χώρα στον εγκέφαλο ασυναίσθητα (δηλαδή χωρίς να το συνειδητοποιούμε) εντός μισού μόλις δευτερολέπτου. (Dimberg U. 2000)
Η αναγνώριση των συναισθηματικών εκφράσεων του συνομιλητή και η αντίδραση σε αυτές είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία κοινωνικής αλληλεπίδρασης μεταξύ των ανθρώπων, σε κάθε κοινωνική ομάδα και, συνεπώς, στο σχολείο.
Βοηθά εκπαιδευτικούς και μαθητές να τροποποιούν τη συμπεριφορά τους κατά τέτοιον τρόπο, ώστε η συμπεριφορά να μην παρεκκλίνει και να συμμορφώνεται με τους κανόνες. Η αναστολή της επιτυχούς επικοινωνίας από τις μάσκες γίνεται ασυνείδητα, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολο να εντοπιστεί και να διορθωθεί.
Επειδή τα συναισθήματα παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην ύπαρξη συνοχής μεταξύ των ομάδων, η μειωμένη έκφραση των συναισθημάτων – και κυρίως των θετικών συναισθημάτων – λόγω της χρήσης μάσκας ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά την εκπαιδευτική διαδικασία, η οποία ως γνωστόν προάγεται σημαντικά από τα συναισθήματα. (Spitzer M. 2020)
Με βάση τα παραπάνω αποτελέσματα της βιβλιογραφικής έρευνάς μου, ως επαγγελματίας υγείας και ως γονιός, αναρωτιέμαι:
α) Αν είναι όντως ασφαλές να στείλουμε τα παιδιά μας στο σχολείο, εφόσον υπάρχει τόσο μεγάλος κίνδυνος υγείας, ο οποίος απαιτεί την υποχρεωτική χρήση μάσκας από όλους, σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους της Ζακύνθου.
β) Κατά πόσον και σε ποιον βαθμό η εκπαίδευση με την υποχρεωτική χρήση μάσκας θα ωφελήσει ή θα βλάψει την πνευματική, ψυχική, συναισθηματική, κοινωνική και σωματική ανάπτυξη των παιδιών μας.
Βιβλιογραφία:
World Health Organization Q&A: Children and masks related to COVID-19. 21 August 2020 https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-children-and-masks-related-to-covid-19#
Spitzer M. Masked education? The benefits and burdens of wearing face masks in schools during the current Corona pandemic. Trends Neurosci Educ. 2020;20:100138. doi:10.1016/j.tine.2020.100138
Ong J.J.Y., Bharatendu C., Goh Y., Tang J.Z.Y., Sooi K.X.X., Tan Y.L., Tan B.Y.Q., Teoh H.-.L., Ong S.T., Allen D.M., Sharma V.K. Headaches associated with personal protective equipment – a cross-sectional study among frontline healthcare workers during COVID-19. Headache. 2020;60:864–877.
Lazzarino A.I., Steptoe A., Hamer M., Michie S. Covid-19: important potential side effects of wearing face masks that we should bear in mind. BMJ. 2020;369:m2003. doi: 10.1136/bmj.m2003. published May 21st 2020.
Goh DYT, Mun MW, Lee WLJ, Teoh OH, Rajgor DD. A randomised clinical trial to evaluate the safety, fit, comfort of a novel N95 mask in children. Sci Rep. 2019;9(1):18952. Published 2019 Dec 12. doi:10.1038/s41598-019-55451-w
Atcherson S.R., Mendel L.L., Baltimore W.J., Patro C., Lee S., Pousson M., Spann M.J. The effect of conventional and transparent surgical masks on speech understanding in individuals with and without hearing loss. J. Am. Acad. Audiol. 2017;28:58–67.
Scheller E., Büchel C., Gamer M. Diagnostic features of emotional expressions are processed preferentially. PLoS ONE. 2012;7:e41792. doi: 10.1371/journal.pone.0041792.
Olszanowski M., Wróbel M., Hess U. Mimicking and sharing emotions: a re-examination of the link between facial mimicry and emotional contagion. Cognit. Emotion. 2020;34:367–376
Dimberg U., Thunberg M., Elmehed K. Unconscious facial reacions to emotional facial expressions. Psychol. Sci. 2000;11:86–89
Πηγή
