Γιατί ο Σωκράτης μισούσε τη Δημοκρατία

Συνηθίσαμε να έχουμε σε υψηλή εκτίμηση τη Δημοκρατία, και κατ’ επέκταση την Αρχαία Αθήνα, δηλαδή τον πολιτισμό που ανέδειξε τη Δημοκρατία. Ο Παρθενώνας πλέον αποτελεί συνώνυμο των δημοκρατικών αξιών, πράγμα που είναι ο λόγος που σύγχρονοι ηγέτες δημοκρατιών θέλουν να φωτογραφηθούν εκεί.

Είναι, λοιπόν, ιδιαίτερα εντυπωσιακό το να ανακαλύπτεις ότι ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της Ελλάδας, η φιλοσοφία, ήταν ιδιαίτερα καχύποπτη για το άλλο της επίτευγμα, τη Δημοκρατία.

Ο πατέρας της Ελληνικής φιλοσοφίας, ο Σωκράτης, απεικονίζεται στους Πλατωνικούς διαλόγους ως ιδιαίτερα απαισιόδοξος όσον αφορά ολόκληρη την υπόθεση της Δημοκρατίας.

Στο 6^οβιβλίο της Πολιτείας, ο Πλάτων περιγράφει μια συζήτηση του Σωκράτη με τον Αδείμαντο, και την προσπάθειά του να τον κάνει να δει τα ψεγάδια της Δημοκρατίας, συγκρίνοντας την κοινωνία με ένα πλοίο.

«Αν έβγαινες για ένα ταξίδι στη θάλασσα», ρωτά ο Σωκράτης, «ιδανικά ποιον θα προτιμούσες να επιλέγει τον κυβερνήτη του σκάφους; Απλά τον οποιονδήποτε; Ή μήπως ανθρώπους εκπαιδευμένους στους κανόνες και τις προκλήσεις της ναυσιπλοΐας; Προφανώς το δεύτερο!»

«Φυσικά!» απαντά ο Αδείμαντος.

«Τότε γιατί», αντιδρά ο Σωκράτης, «συνεχίζουμε να θεωρούμε ότι κάθε τυχαίο άτομο βρίσκεται σε θέση να κρίνει το ποιος θα ’πρεπε να κυβερνήσει μια χώρα;»

Η άποψη του Σωκράτη είναι ότι η ψήφος στις εκλογές απαιτεί επιδεξιότητα και όχι μια τυχαία διαίσθηση. Και όπως όλες οι επιδεξιότητες, χρειάζεται να καλλιεργείται συστηματικά στους πολίτες. Το να επιτρέπεις στους πολίτες να ψηφίζουν, χωρίς να έχουν εκπαιδευτεί, είναι τόσο ανεύθυνο όσο το να τους τοποθετείς καπετάνιους σε μια τριήρη που πάει στη Σάμο εν μέσω καταιγίδας.

Ο Σωκράτης κατέληξε να βιώσει από πρώτο χέρι την καταστροφική εμπειρία της ηλιθιότητας των ψηφοφόρων. Το 399 π.Χ., ο φιλόσοφος δικάστηκε με την ψευδή κατηγορία της διαφθοράς της Αθηναϊκής νεολαίας. Οι ένορκοι, 500 Αθηναίοι πολίτες, προσκλήθηκαν να εκτιμήσουν την υπόθεση. Και αποφάσισαν, κατά μικρή πλειοψηφία, ότι ο φιλόσοφος ήταν ένοχος. Καταδικάστηκε σε θάνατο με το κώνειο, διαδικασία η οποία, για τους σκεπτικιστές, είναι τόσο τραγική όσο η σταύρωση του Ιησού για τους Χριστιανούς.

Σημειωτέον ότι ο Σωκράτης δεν ήταν ελιτιστής, με την συνηθισμένη έννοια του όρου. Δεν υποστήριζε ότι λίγοι και εκλεκτοί, και μόνο, θα έπρεπε να ψηφίζουν. Υποστήριζε, όμως, ότι μονάχα εκείνοι που σκέφτονταν λογικά και σε βάθος έπρεπε να πλησιάζουν τις κάλπες.

Έχουμε λησμονήσει αυτή τη διαφορά μεταξύ μιας δημοκρατίας με επίγνωση και της πατροπαράδοτης δημοκρατίας. Έχουμε επιτρέψει την ψήφο σε όλους, χωρίς να τη συσχετίζουμε με τη σοφία. Και ο Σωκράτης γνώριζε ακριβώς πού θα κατέληγε αυτό. Σ’ ένα σύστημα που οι Έλληνες φοβόντουσαν περισσότερο απ’ όλα: Τη Δημαγωγία.

Η Αρχαία Αθήνα είχε επίπονες εμπειρίες με δημαγωγούς. Για παράδειγμα, ο Αλκιβιάδης, ένας πλούσιος, χαρισματικός, γλυκομίλητος, εύπορος άνδρας, κατακρεούργησε τις βασικές ελευθερίες και συνέβαλε στην ώθηση της Αθήνας στις καταστροφικές στρατιωτικές της περιπέτειες στη Σικελία.

Ο Σωκράτης ήξερε πόσο εύκολα υποψήφιοι για εκλογή θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν την ανάγκη μας για εύκολες απαντήσεις. Ζήτησε να αναρωτηθούμε πάνω σε ένα debate μεταξύ δύο υποψηφίων.

Ο ένας ήταν γιατρός. Και ο άλλος ήταν ζαχαροπλάστης. Ο ζαχαροπλάστης θα έλεγε στον αντίπαλό του: «Κοιτάξτε, αυτός ο άνθρωπος έχει προκαλέσει διάφορα κακά πάνω σας, σας πονάει, σας πλασάρει πικρά ελιξίρια και σας λέει να μην τρώτε και πίνετε ό,τι θέλετε! Δεν θα σας δώσει ποτέ συμπόσια αμέτρητων και ευχάριστων αγαθών, όπως εγώ».

Ο Σωκράτης μας ρώτησε να αναλογιστούμε την ανταπόκριση του κοινού: «Πιστεύετε ότι ο γιατρός θα είναι σε θέση να απαντήσει επιτυχώς;»

Η πραγματική απάντηση του γιατρού, «Σας προκαλώ δυσφορία και αντιτίθεμαι στις επιθυμίες σας, με στόχο να σας βοηθήσω!» θα προκαλούσε έντονες αντιδράσεις του κοινού. Δεν νομίζετε;

Έχουμε ξεχάσει κάθε προειδοποίηση του Σωκράτη εναντίον της δημοκρατίας. Προτιμήσαμε να τη θεωρούμε ένα αδιαμφισβήτητο καλό, αντί για κάτι το οποίο είναι μόνο τόσο επιτυχές όσο και το εκπαιδευτικό σύστημα που την περιβάλλει.

Σαν αποτέλεσμα έχουμε εκλέξει αμέτρητους “ζαχαροπλάστες” και ελάχιστους “γιατρούς”…